Qurani-Kərimdə imamət
Qurani-Kərimdə imamət məsələsi iki yöndə ortaya qoyulur:
1. İmamlıq nə deməkdir?
2. İmamlar kimlərdir?
Biz hələlik imamların kim olduğu haqqında danışmırıq. Burada ilk olaraq bir neçə suala nəzər salmaq daha məqsədəuyğundur. İmamlıq nə deməkdir? Bəs peyğəmbərlik nə deməkdir? Peyğəmbərlər kimlərdir? Aradakı fərqlər nədir?

Ümumi və xüsusi imamlıq
Əvvəlcə qeyd edək ki, iki növ imamlıq vardır: ümumi imamlıq və xüsusi imamlıq. Ümumi imamlıq, yəni hər bir zamanda insanlar arasında Allah-taala tərəfindən mütləq bir imam və rəhbərin təyin edilməsidir; bu, istər peyğəmbərlik, istərsə də yalnız imamət məqamına malik olan şəxsə aiddir.
Xüsusi imamlıq isə bir ilahi rəhbərlik məqamı olaraq İslam peyğəmbərindən sonra onun canişininə aiddir.
Ümumi imamlıq bölümündə bir şəxs imam seçildikdə hansı məqama çatması, hansı səviyyəyə və dərəcəyə malik olmasından danışılır. Kimin o məqama sahib olmasından söhbət açılır. Biz hələlik bu mövzuya toxunmuruq.
Qurani-Kərimdə buyurulur:
﴿ وَإِذِ ابْتَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ ﴾
“O zaman Rəbbi İbrahimi müxtəlif hadisələrlə sınağa çəkdi və o həmin sınaqlardan yaxşı çıxdı. Allah ona buyurdu: “Mən səni insanlara imam təyin etdim”. (İbrahim) dedi: “Nəslimdən də (imamlar təyin et)”. (Allah) dedi: “Mənim əhdim zalımlara çatmır”.
Doğrudur ki, bu ayədə həzrət İbrahimin (ə) imamlıq məqamına çatması buyurulur, lakin indi o mövzuya toxunmuruq. İzah etmək istədiyimiz məsələ budur ki, həzrət İbrahim (ə) bir peyğəmbər idi. O, imamlıq məqamına layiq görüldükdə nə dəyişdi, nə baş verdi?
Ümumi imamlıqdan, imamlığın mənasından, imamlığın mahiyyətindən danışırıq. Ayədə buyurulur ki, “Rəbbi İbrahimi müxtəlif hadisələrlə sınağa çəkdi və o həmin sınaqlardan yaxşı çıxdı”. İndi onları kim tamamladı? Bir mənası budur ki, İbrahim tamamladı. Bir mənası da budur ki, onları Allah tamamladı. Yəni Allah İbrahimə saf tövhid bəxş edib, o kəlmələri tamamladı.
“Allah ona buyurdu: “Mən səni insanlara imam təyin etdim”. (İbrahim) dedi: “Nəslimdən də (imamlar təyin et)”. (Allah) dedi: “Mənim əhdim zalımlara çatmır”.
Burada Allah-taala, əslində, nə inkar etdi, nə də tam, sərbəst söz verdi. Əlbəttə, Allah, bir növ, kəlamının daxilində söz verib. Amma tam, sərbəst söz verməyib. Buyurub ki: “İbrahim, imamlığın ölçüsü vardır. Mənim əhdim zalımlara çatmaz. Yəni (imamlıq məqamına) zalımlar layiq görülməz”.
Bu ayə üzərində bir neçə cəhətdən bəhs edəcəyik. Birinci, “ibtila” məsələsidir, yəni həzrət İbrahimin (ə) imtahanı. Quranda ibtila, yəni imtahan nəyə deyilir? İmtahandan məqsəd nədir?
İkinci məsələ budur ki, ayədə qeyd olunan və həzrət İbrahimin (ə) imtahan olunduğu “kəlmələr”dən məqsəd nədir?
Üçüncü məsələ budur ki, “imamlıq məqamı”ndan məqsəd nədir ki, Allah-taala buyurur, “Mən İbrahimi imam təyin etdim”?
Dördüncü məsələ budur ki, zalım kimə deyilir? Əgər aydın olsa ki, zalım kimə deyilir, imamət məqamı haqda da geniş məlumata sahib ola bilərik.

İbtila (imtahan) məsələsi
Bəzi imtahanlar nəticəni öyrənmək məqsədlidir, bəzisi isə nəticənin imtahan edilən şəxsin özünə məlum edilməsi üçündür. Məsələn, müəllim tələbəsini imtahan edir. Onun haqqında tam məlumatı yoxdur, imtahan edib nəticəsini anlamaq istəyir. Amma Allah: “Mən sizi imtahan edəcəyəm”, – deyə buyurduğu zaman məqsəd budur ki, insanın bilmədiyi istedadı, qabiliyyəti onun özünə aydın olsun. Allah-taala isə hər şeyi bilir.
Qurani-Kərimdə buyurulur:
﴿ وَإِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَى ﴾
“Əgər sən sözünü açıq (da) desən, (gizlətsən də,) O, (sizin) sirləri(nizi) və (hətta) daha gizli olanı bilir”.
Yəni belə deyil ki, Allah təkcə aşkarı bilir. Aşkarı da bilir, sirri də bilir, hətta sirdən daha gizli bir şey olsa belə, Allah onu da bilir.
Yaxşı, Allah hər şeyi bildiyi halda, niyə imtahana çəkir?
Məlumdur ki, Quranda imtahana çəkmək Allahın bilməməyi mənasında deyil. Allah hər şeydən agahdır, özü də öncədən. Quranda imtahanın mənası budur ki, insan üzə çıxsın, cilvələnsin, onun mənfi, yaxud müsbət potensialı ixtiyarı ilə zahir olsun. Necə? Biz alma toxumunu yerə əkirik. Bir halda ki onun alma ağacı olacağını bilirik, meyvələri də alma olacaqdır. İmtahanın da mənası budur ki, insan imtahan edildiyi zaman proseslər baş versin və onun ixtiyar ilə yerinə yetirdiyi əməllər meyvə versin. İnsan Allah tərəfindən imtahan olunur ki, bəşər öz istedadlarını, öz daxili imkanlarını üzə çıxarsın. Soruşa bilərsiniz ki, bu nəyə lazımdır? Nə üçün üzə çıxsın? Axı onsuz da Allah-taala bilir ki, üzə çıxanda nə olacaq.
Diqqət etmək lazımdır ki, bizim cənnətimiz və cəhənnəmimiz əməllərimizə bağlıdır. Zühur əməldir ki, cəhənnəmi və cənnəti o formalaşdırır və yaradır. İnsanın əməli necə zühur tapırsa, o elə cənnəti, cəhənnəmidir. Allah cəhənnəmi yaradıb ki, günahkarları oraya göndərsin.
Amma biz bəzən deyirik, Allah, elə indidən bilirsən. Cənnəti yaratmısan ki, yaxşı əməl sahiblərini orada məskunlaşdırasan. Deyirik, Allah, sən bilirsən ki, kim cənnət və kim cəhənnəm əhli olacaqdır. Madam ki bilirsən, elə əvvəlcədən cənnətə layiq olanları cənnətə göndər. Çünki biz cənnət və cəhənnəmi bir hazır məkan kimi təsəvvür edirik. Ona görə də elə düşünürük ki, insanları ora Allah öz elmi əsasında göndərir. Deyirik ki, Allah, sən onsuz da bilirsən, Öz elminə əsasən öncədən layiq olanları cənnətə yolla. Amma, əslində, cənnət və cəhənnəm insanın əməlidir, əməlinin zahir və bəlli olmasıdır. Əgər bir şəxs əməl etməsə, onun cənnət və cəhənnəmi də olmaz. Bu məntiqə Qurani-Kərimdən bir neçə sübut da gətirmək olar:
﴿ وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ۞ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ ﴾
“Əgər bəndəmizə (Qurandan) nazil etdiyimizə şübhəniz varsa, ona bənzər bir surə gətirin və əgər doğru deyirsinizsə, bu işə Allahdan savayı şahidlərinizi çağırın. Elə isə əgər bunu etməsəniz – heç vaxt edə bilməyəcəksiniz də! – onda yanacağı (günahkar) insanlar və daşlar olan və kafirlər üçün hazırlanmış oddan qorxun”.
Ayədə buyurulur ki, əgər həqiqətən sizin şübhəniz var ki, Quran ilahi bir kitab deyil, gedin bənzərini gətirin. Bizə də aydın edin ki, bu, həqiqətən də, bəşər kitabıdır. Əgər gedib gətirə bilməsəniz, qorxun o oddan ki, yanacağı insan və daşdan ibarətdir. Təndiri yandıran zaman odundan istifadə edirlər. Cəhənnəmin odunu isə insanlar və daşdır. Daşdan da məqsəd insanın pərəstiş etdiyi bütlərdir. Deməli, cəhənnəmin yanacağı iki cürdür: birincisi, bütlərdən (insanın pərəstiş etdiyi, istər canlı, istər cansız bütlərdən) ibarətdir. İkincisi isə insanlardan (ki, pərəstiş edir, yəni bütpərəstdir) təşkil tapır. Bu ayədən aydın olur ki, insanın əməli cəhənnəmin yanacağını təmin edir. Beləliklə, əməl sahibi olmayan insanın cənnəti və cəhənnəmi olmayacaqdır.
Bu haqda başqa bir sübut merac hədisləridir. Həzrət Peyğəmbər (s) meracda olarkən cənnətdə qəribə bir hadisə baş verdiyini görür və təəccüblənir. O, bir sıra mələklərin sürətlə bina tikməyə çalışdığını müşahidə edir. Belə ki, onlar birdən-birə, bir müddət də istirahət edirlər. Həzrət Peyğəmbər (s) təəccüblə həzrət Cəbrayıldan soruşur: “Bunlar nə üçün yavaş-yavaş işləmirlər? Sürətlə işləyib, sonra anidən istirahət edirlər?” Həzrət Cəbrayıl deyir: “Onların tikinti materialı dünyadandır. Bir şəxs əməl edəndə, saleh iş görəndə material olur və işləyirlər. Material olmayanda isə işləmirlər”. Bu, aydın bir sübutdur ki, insanın əməli cənnəti və cəhənnəmi tənzimləyir. Cəhənnəm mövcud olduğu üçün insanları oradakı oda atmırlar. Belə deyil ki, hal-hazırda mövcud bir cəhənnəm var və Allah-taala kimin cəhənnəm əhli olduğunu bildiyi üçün onu yollamalıdır. Xeyr, əməl zühur etməsə, cəhənnəm də yoxdur. Tikan toxumu tikan deyil. O cücərdiyi zaman tikan olur. Gül toxumu gül deyil. Cücərəndə gül olur. Cənnət və cəhənnəm də belədir.
Quranda Qiyamət haqqında bir sıra ayələr var. Qiyamət aşkar olma günüdür. Elə bir gündür ki, daxildəki sirlər üzə çıxır. İmtahan üzə çıxarmaq üçündür, imtahan əmələ gətirmək, nəticə əldə etmək üçündür. Çünki əməl olmasa, Qiyamət tənzim olmaz. Biz deyirik ki, Allah cəhənnəmi hazırlayıb. Əslində, insanın əməli cəhənnəmi hazırlayır. İnsanın əməli cənnəti hazırlayır.
Allahın elmi bəhsində söhbət açdığımız zaman bilirik ki, Onun bir “elmi zati” – “qədim elmi” var. Bir də “elmi feili” – “ortaya çıxan, obyektivləşən elmi” var. Yəni bu həmin elmin üzə çıxmasıdır. Bir şeyin zahir olması, bəlli olması və baş verməsidir. Allah-taala hər bir şeyə (onlar yaranmamışdan öncə) qədim elmi ilə agah olduğu kimi, həmin şeylər var olduğu və obyektiv olduğu zaman da onlara agahdır. Buna görə də Allah-taala buyurur:
﴿ الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا ﴾
“Hansınızın daha yaxşı iş gördüyünü sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradan Odur”.
Buyurur ki, Mən imtahan edirəm sizi, yəni sizi üzə çıxarıram, siz əməllərinizlə bəlli olursunuz. Yəni bu imtahan zahir olmasa, baş verməsə, heç nə bəlli olmaz. Mənim cəhənnəmdə yanmaq ilə, cənnətdə nemət ilə zati əlaqəm var, amma qərarlaşma əlaqəm yoxdur.

Əməl ilə cəza və mükafatın əlaqəsi
Qiyaməti iki cür təsəvvür etmək olar. Bir tərəfdən belə təsəvvür etmək olar ki, orada məcazi əlaqə var. Mən necə dünyada qərarlaşdırıram ki, filan günahı etsən, filan cəza ilə cəzalanacaqsan, amma, əslində, günah ilə o cəza arasında əlaqə yoxdur. Əlaqəni Mən yaradıram; azaldıram, çoxaldıram. Belə qərarlaşdırmışam ki, bu günahı edən bu cəzanı çəksin.
Bir tərəfdən də belə təsəvvür etmək olar ki, əslində, Qiyamətdə də, cəhənnəmdə də o günah ilə cəzanın həqiqi əlaqəsi var. Məhz buna görə də Allah günahın müqabilində cəza hazırlamışdır. Günah ayrı, cəza ayrı. Günah mənim işimdir, cəza Allahın işidir. Günah mənim işimdir. Cəza günahın iç üzüdür, onun mahiyyətindədir. Biz burada o cəzanı görmürük, amma var. Haradan deyirik ki, günahın iç üzü cəzadır? Çünki buna aid ayələrimiz vardır. Məsələn, Qurani-Kərimdə “Nisa” surəsində buyurulur:
﴿ وَآتُوا الْيَتَامَىٰ أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَىٰ أَمْوَالِكُمْ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا ﴾
“Yetimlərin mallarını özlərinə verin (qaytarın) və (özünüzün) pis mallarınızı (yetimlərin) yaxşı malları ilə dəyişdirməyin. Onların mallarını öz mallarınıza qatıb yeməyin. Çünki bu, böyük günahdır”.
﴿ إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَىٰ ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا ﴾
“Yetimlərin mallarını zülm və haqsızlıqla yeyənlər, əslində, qarınlarına od daxil edirlər və tezliklə yanar oda daxil olacaqlar”.
Deməli, yetimin malını yeyənlər, əslində, zülm etdikləri üçün qarınlarına od yeyir, lakin bu, üzə çıxmır. Od yedikləri halda bəlli olmur.
Yetimin malını kim yeyə bilər? Tutaq ki, alver edirəm, yetim malını satır, mən də alıram. Bu onun malını yeməkdir, lakin zülm etmək deyil, razılaşma yolu ilədir. Bir də var ki, mən onu aldadıram, zorla yeyirəm. Bu isə ona zülm etməkdir.
Qurani-Kərimdə başqa bir ayədə buyurulur:
﴿ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ ﴾
“Cəhənnəm kafirləri əhatə edib”.
Cəhənnəm kafirləri əhatə edib, amma özləri bilmirlər. “Qiyamət günü cəhənnəm onları əhatə edəcək” deyə xəbər vermir. “İndi (hal-hazırda) onları cəhənnəm əhatə edib, onlar bilmirlər” deyə təkid edir. Bilmirlər ki, hər hansı günahı etdikləri üçün cəhənnəm onları indi əhatə edir. Deməli, bizim günahlarımız bir baxımdan günahdır, digər baxımdan oddur. Biz dünyada günah tərəfini görürük. Amma o biri tərəfinə diqqət etmirik, görmürük. Axirətdə o tərəfini də görəcəyik. Gözümüz iti deyil, çünki qəflət pərdəsi ilə örtülüdür. Qurani-Kərimdə bu haqda buyurulur:
﴿ لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَٰذَا فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ ﴾
“(Allah ona deyəcək:) “Həqiqətən, sən bu (gün) barədə (dərin) qəflət içərisində idin. Biz sənin (qəflət) pərdəni (gözlərinin önündən) qaldırdıq və bu gün gözlərin iti görür”.
Qiyamət günü pərdə götürüləcək və gözümüz açılacaq. Mən günahın ləzzət tərəfini görürəm, amma od tərəfini görmürəm. Allahın etdiyi imtahan elmi imtahan deyil, zühur imtahanıdır. Yəni Ona bəşərin əməllərinin nəticəsi məlum olsun deyə insanı imtahan etmir. İmtahandan məqsədi budur ki, insan öz binasını tiksin. İmtahandan məqsədi budur ki, insan özünü becərsin. Əməllərini bəlli etsin. İmtahandan məqsəd Allahın agah olması deyil. İmtahanın bu məna ilə əlaqəsi yoxdur ki, Allah insanın əməli haqda bilir, yaxud bilmir. Məsələ budur ki, cənnəti və cəhənnəmi mənim əməlim tənzimləyir. Mən əməli etməsəm, onlar (cənnət və ya cəhənnəm) mövcud olmayacaqdır. Ona görə bəzi insanlar “əraf”da qalırlar. Çünki onlar özlərinə nə cəhənnəmi tənzim ediblər, nə də cənnəti.
Buna aid Qurani-Kərimdə çoxlu ayələr də vardır ki, insanın əməlinin cənnət və cəhənnəmi tənzim etməsini vurğulayır. İbtiladan (imtahandan) məqsəd müəllim imtahanı deyil! İbtiladan məqsəd insanın özünün özünü zahir etdirməsidir, özünün imkanlarını praktiki olaraq ortaya qoymasıdır. Əməl məqamında bəlli olur ki, bu əməlin tərəfi ya cəhənnəmdir, ya da cənnətdir. Bəziləri bu dünyada əməllərinin mahiyyətini görürlər. “Təkasur” surəsində buyurulur ki, əgər onların yəqin mənşəli elmləri olsaydı, Qiyamət gününün odunu da görərdilər.
﴿ كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ ۞ لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ ﴾
“Elə (siz düşünən kimi) deyil. Kaş siz (axirəti) yəqin elmi ilə biləydiniz. Cəhənnəmi mütləq görəcəksiniz”.
“Yasin” surəsində bir ayə var, bununla Allah Qiyaməti bizə başa salmaq istəyir:
﴿ وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ ۞ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ ﴾
“O Bizə bir məsəl çəkdi və öz yaradılışını unudaraq dedi: “Çürümüş sümükləri kim dirildəcək?” (Ona) de: “Onları ilk dəfə yaradan kəs onları dirildəcək. O, yaradılmışların hər birindən xəbərdardır”.
Deməli, bir nəfər sümük tapır və sevinirdi ki, Qiyamətin olmamağına sübut əldə edib. O, sümüyü həzrət Peyğəmbərin (s) yanına gətirərək dedi: “Ya Rəsulallah, bu çürümüş sümüyü kim dirildə bilər?” Əlindəki sümüyü sıxdı və sümük ovxalanıb töküldü. Orada Allah-taala həmin şəxsin müqabilində bir neçə sübut gətirib. Onlardan biri də budur:
﴿ الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ ﴾
“Həmin O kəs ki, sizin üçün yaşıl ağacdan od yaradıb və siz istəyəndə ondan od yandırırsınız”.
Bunun tövhidlə və Qiyamətlə çox sıx əlaqəsi var. Çünki Allahın əzəmətini göstərir. Alimlər buyurublar ki, yaşıl ağac özündə od yığar. Yaşıllığı da od yığmaqladır. Kökü olan ağac karbon yığır. Karbon da yanmağın əsl maddəsidir. Ağac yaşıl olduğu müddətdə karbon yığır. Kökü qırılanda daha karbon yığa bilməz. Ondan sonra yığdığını qaytarır. Əslində, ağac odu və alovu yaşıl olduğu zaman əldə edir. Yəni od ağac yaşıl ikən qazanılır, quruyandan sonra yandırıldıqda qazandığı karbonları büruzə verir, azad edir. Allah-taalanın məqsədi Qiyaməti bu formada misal vurmaqdır. Yəni yaşılsınız, cavansınız, dünyada enerji dolu yaşayırsınız. Karbon qazanırsınız, amma bilmirsiniz ki, əslində, od əldə edirsiniz, çünki yaşıllığınız mane olur. Quruyanda, odlar üzə çıxanda görəcəksiniz.
Bir gün bir şəxs İmam Əlinin (ə) qarşısına quru bir insan kəlləsi gətirərək Qiyamət haqqında sual verir: “Qiyamət necə olacaq? Bu kəllə necə yanacaq? Halbuki buz kimidir”.
İmam (ə) onun əlindən tutaraq bir çaxmaq daşının yanına aparır. Ona buyurur: “Gör burada od varmı?”
O deyir: “Yoxdur”.
İmam (ə) daşları bir-birinə vurur, qığılcımlardan od yaranır. Və buyurur: “İstilik varmı daşda?”
Deyir: “Xeyr”.
İmam (ə) buyurur: “(Potensial olaraq) od vardı, amma alov meydana çıxmırdı. Bir-birinə dəyəndə zahir oldu və alov yarandı. Amma daş soyuqdur. Daxilində isə alov daşıyır”.
Bizdə də od var, əməllərimizlə qazanırıq. Lakin hələ bir-birinə dəyməyib deyə meydana çıxmır. İnsanın əməlləri hesablananda, çaxmaq daşı kimi bir-birinə dəyəndə zahir olacaq, alov meydana çıxacaq. Əməl olmasa, od yoxdur. Əməl olmasa, insanın cəhənnəmi də olmaz, cənnəti də.

İmtahanın iki təzahürü
İmtahan insanın əməli baxımdan inkişaf etməsidir. İmtahan, yəni mən özümü üzə çıxarıram. İmtahan budur ki, mən karbonu özümdə daşıyan ağacam, yandığım zaman zahir olacaq. Qurani-Kərim buyurur ki, insan iki formada imtahan olunur, insanın imtahanının iki təzahürü var.
﴿ فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ ۞ وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ ﴾
“İnsana gəlincə, Rəbbi onu sınayıb ehtiram göstərəndə və ona nemət verəndə: “Rəbbim mənə ehtiram göstərib!” – deyər. Amma onu sınayıb ruzisini azaldanda: “Rəbbim məni xar edib!” – deyər”.
Allahın verdiyi nemətlə varlı olmaq bu imtahanın bir təzahürüdür. İmtahanın digər bir siması da insanın ruzisini və nemətlərini azaltmaqdır. Varlandığı zaman niyə imtahan olunduğunu başa düşmədi ki, əlindən alındığı zaman imtahan olunduğunu dərk etdi? Sonra da Allah tərəfindən təhqir olunduğunu, sayılmadığını önə sürdü.
Bu ayələrdən düşünülür ki, Allah buyurur, Mən insanı iki yolla imtahan edirəm. Onu bəzən fəqirliklə, bəzən də zənginliklə sınayıram. Deməli, imtahan olunan insanın potensialı iki yolla üzə çıxar. Bəzən yoxsul olanda, bəzən də Allah tərəfindən ona üstün nemətlər əta edildiyi zaman. Nemətlə qürurlanmaq, təkəbbürlənmək olmaz. Allah mənə nemət verəndə nemətin qarşısında şükür tələb edir. Mən təşəkkür etməsəm, imtahandan keçmirəm. İnsan bəzən varlılıqla imtahan olur, bəzən yoxsulluqla. Nə varlılıq insana iftixardır, nə yoxsulluq insana zillət və xarlıq. Nə o, böyüklük səbəbidir, nə bu kiçiklik səbəbi. İkisinin də səbəbi budur ki, insan imtahanla sınansın və bununla da insanın mənəvi potensialları üzə çıxsın. Amma ayədəki qeyd olunan insanın baxışı mənfi baxışdır. Çünki Allah tərəfindən insana var-dövlətin, nemətin verilməsi ona əzizlənərək dəyər bəxş olunması demək deyil. Həmçinin onun nemətlərinin əlindən alınması və yaxud yoxsul olması da insanın Allah tərəfindən təhqir olunduğunu bildirmir.
İmam Əli (ə) “Nəhcül-bəlağə”də buyurur: “Əgər dünya malına sahib olmaq üstünlük səbəbi olsaydı, onda Allah bütün peyğəmbərlərinə sərvət verərdi. Bir halda ki peyğəmbərlərin yalnız bəzilərinə var-dövlət, maddi məqam verilib. Deməli, dünya malı bir mənəvi dəyər deyil, imtahandır”. Biri sərvətlə imtahan olunur, digəri kasıblıqla imtahan olunur. Bəzi insanlar yoxsulluqla imtahan olunduqda möhkəm və iradəlidirlər, özlərini itirmirlər. Amma varlı olduqları zaman, Allah öz nemətlərini bəxş etdikdə əməlləri ilə itaətsizlik və naşükürlük edirlər. Var-dövlətlə imtahan edildikdə tüğyan və təkəbbür məsələsi də var.
Bir də yoxsulluq imtahanının da özünəməxsus çətinlikləri vardır. İnsan yoxsulluq, kasıblıq imtahanı ilə üzləşir. Yoxsulluqda insanın küfr etməsi ehtimalı vardır. Necə nemət şükür tələb edirsə, yoxsulluq da səbir tələb edir. Bu zaman səbirli və iradəli olmaq yerinə insanın küfr etməsi, Allahdan uzaqlaşması və günah işləməsi mümkündür.
Əslində, var-dövlətlə imtahan olunmaq yoxsulluqla sınağa çəkilməkdən çətindir. Mal-mülk sahibi olduğun zaman əməllərində mənfi çalarların üzə çıxmağına şərait daha münbitdir. Düzdür, bu, yoxsulluqda da var, amma sərvət sahibi olduğun zaman bu özünü daha qabarıq göstərir.
Həzrət Peyğəmbərin (s) dövründə müsəlmanlar arasında yoxsulluq imtahanı mövcud idi. Nisbi baxımdan onlar imtahandan üzüağ çıxdılar. Amma bəzi müharibələrdə qaçdılar, bəzi müharibələrdə Peyğəmbərin (s) göstərişlərinə əməl etmədilər. Amma nisbi olaraq imtahanlardan müsbət çıxdılar. Lakin Peyğəmbərin (s) səhabələrinin çoxunun ayağı məhz var-dövlət, sərvət imtahanında büdrədi.
İnsan iki simada imtahan olunur:
1) Zəngin olduğu zaman;
2) Yoxsul olduğu vaxt.
Quranda hər iki simaya nümunələr var. Həzrət Əyyub (ə) yoxsulluq simasında imtahan olundu, həzrət Süleyman (ə) zənginliklə sınandı. İkisi də imtahana çəkildi. Əyyub peyğəmbərin səbri, Süleyman peyğəmbərin qədirdanlıq və şükrü – hər ikisi də dözümlülük simvoludur. Həzrət Əyyub (ə) hər şeyə səbir etdi. Süleyman peyğəmbər var-dövlət və güc-qüdrətə sahib olduğu zaman “bunların heç biri mənim deyil”, – deyib, hər şeyin Allaha məxsus olduğunu söylədi. “Hamısı Rəbbimdən və Rəbbimindir”, – dedi.
Bəzi insanlar mala, dövlətə sahib olduqda belə düşünürlər ki, onu öz bacarıqları ilə əldə ediblər. Quranda Qarun ilə həzrət Süleymanın imtahanı haqqında buyurulur.
Qarun deyirdi ki, mən bunları öz bacarığım və zəhmətim sayəsində əldə etmişəm. Çox çalışmışam, mənə bunları Allah verməyib, özüm əldə etmişəm. Buna görə də həm təkəbbür edə bilərəm, həm də kimsəyə əl tutmaya bilərəm. Bunlar mənimdirsə, nə üçün başqasına əl tutum, niyə kömək edim? Mən özüm çalışmışam.
﴿ قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَىٰ عِلْمٍ عِنْدِي ﴾
“(Qarun) dedi: “Bunu (bu böyük sərvəti) mənə yalnız malik olduğum biliyə görə veriblər”.
Amma həzrət Süleyman (ə) öz zənginliyinin Allaha məxsus olmasına inanırdı. Deyirdi ki, bu mənim Rəbbimin fəzlidir ki, mənə bəxş edib.
﴿ قَالَ هَٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ ﴾
“(Süleyman) dedi: “Bu, Rəbbimin lütfündəndir. Ondan məqsəd məni sınamaqdır ki, şükür edəcəyəm, yoxsa nankor olacağam! Kim şükür etsə, şübhəsiz, öz xeyrinə şükür edib və kim nankorluq etsə (Allaha bir zərər yetirməz). Rəbbim ehtiyacsız və kərəm sahibidir!”
Həzrət Süleyman (ə) nemətlərin mənbəyini görürdü, Qarunun isə gözlərinə dünya malı pərdə çəkmişdi. O, nemətləri bəxş edən Əsl Sahibi unutmuşdu. Baxın, lampa yandığı zaman onun əsl elektrik mənbəyinin elektrik stansiyasından gəlməsini unudub, lampanın əlində yandırıb-söndürən düyməsinə arxalanan şəxsə bənzəyirdi Qarun! Siz pəncərəni açdığınız zaman gözəl meh əsirsə, pəncərə, sadəcə, o mehi sizə çatdıran vasitədir. Mehi yaradan deyil. Qarun ona sərin mehi verdiyi üçün sanki pəncərəyə könül bağlamışdı. Qarun pəncərədən gələn nuru görürdü, elə sanırdı ki, nuru ona bəxş edən pəncərədir. Ona görə də iddia edirdi ki, bütün uğurlarına o öz zəhməti və bacarığı sayəsində çatıb. Anlamırdı ki, nurun qaynağı Günəşdir. O, mənbəyi unudub, vasitəyə ürək bağlamışdı.
Amma mənbə həzrət Süleymanın (ə) yadında idi. O, əsl səbəbi unutmamışdı. Bu, iki baxış fərqidir ki, Süleymanı Süleyman edir, Qarunu Qarun. İkisində də mal-dövlət var idi. Lakin onun baxışı mənbə baxışı idi, daha ucadan baxdığı üçün hər şeyi görürdü. Qarun isə dar çərçivədə, sadəcə, özünü görürdü. İnsan keçmişinə də, gələcəyinə də sədd çəkərsə, yaxud ətrafına divar hörərsə, təkcə özünü görər. Buna görə də əldə etdiklərinin yeganə səbəbi olaraq yalnız öz potensialını və iradəsini göz önündə tuturdu. Deyirdi ki, nəyə sahibəmsə, onu yalnız mən özüm qazanmışam.
Həzrət Süleyman (ə) isə sədləri yıxmış, həqiqəti görmək üçün divar hörməmişdi. O, nemətlərin mənbəyini görürdü.
Bütün bunlardan nəticə alırıq ki, ibtila, yəni imtahan məsələsi insanın potensiallarının zahir və aydın olması məsələsidir. Bu, Qurani-Kərimdə iki simada təzahür etmişdir.
Allah həzrət İbrahimi (ə) imtahana çəkdi. Bu imtahandan məqsəd onun potensiallarının zahir və aydın olması idi. İmtahan üçün xüsusi vaxt yoxdur. Həmişə, hər an insan sınağa çəkilə bilər. Hər an insanın potensiallarının zahir və aydın olması tələb oluna bilər. Ona görə də heç kəs bu qanundan istisna deyil. Çünki bəşər övladı daim mənfi, yaxud müsbət istiqamətdə hərəkət edir. İnsanların imtahana çəkilməsi Allahın qanunudur və hamıya aiddir. Bütün toxumlar becəriləcək. İstər tikan becərsinlər, istər gül becərsinlər. Hər an becərilir. İnsanlar əməlləri ilə bu toxumları əkirlər. Bu toxumların əkilişi imtahandır, istər müsbət, istər mənfi əməl toxumları olsun, hamısı bir sınaqdır. İmtahan insanın ruhunun potensiallarının zahir və aydın olmasıdır.
Ayədə buyurulurdu ki, İbrahimi kəlmələrlə imtahana çəkdik. O, sınaqdan uğurla keçdi və sonra onu imam etdik.
Ayədə qeyd olunan “kəlmələr” ibarəsindən məqsədin nə olması haqda danışmadan öncə, istərdim ki, imamlıq bəhsinə qısa bir nəzər salaq.

Həzrət İbrahimin
imam təyin olunmasının mənası
Həzrət İbrahimə verilən imamlığın iki mənası var: Bir lüğəvi, bir də termin kimi. İmamın lüğəvi mənası “öndər”dir. Yəni “izlənilən”, “ardınca gedilən”. “İmam” kəlməsi müxtəlif yerlərdə ayrı-ayrı mənaları da ifadə edir. Məsələn, bəzən “imam cümə”yə, ”imam camaat”a iqtida olunduğu üçün imam deyilir. Hər işin öndəri, rəhbəri lüğət baxımından imam adlanır. Bu mənada nəbi də imamdır, peyğəmbər də imamdır. Çünki ümmətin rəhbəri və öndəridir. Bu mənada bir qrupun başçısı da imamdır. Bəzi alimləri, bir sıra şəxsiyyətləri də tarixdə “imam” adlandırıblar, əslində, bu, lüğəvi mənasında işlənib.
Bir də imamın terminoloji mənası vardır. Quranda imam müxtəlif məqamlarda işlənib.
Quranda müqəddəs kitab haqqında imam kəlməsi işlədilir. Yəhudi qövmünə öndər və qabaqcıl şəriət olan Tövrata işarə edilir və buyurulur:
﴿ وَمِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَىٰ إِمَامًا وَرَحْمَةً ﴾
“Ondan qabaq Musanın kitabı rəhbər və mərhəmət (mənbəyi) idi”.
Tövrat “imam” (rəhbər) adlanır. Təbii ki, bu, imam sözünün lüğəvi mənasında işlənmişdir. Çünki insanlar Tövratı öndər bilərək onu özlərinə həyat rəhbəri seçməli idilər. Ona uyğun yaşamalı idilər. Bu, bir növ, imam deməkdir.
Qurani-Kərim müqəddəs kitaba arxa çevirənlər haqda söhbət açmışdır. Müqəddəs kitaba riayət etməyənləri, onu istədikləri kimi yozanlar və məna verənləri tənqid etmişdir. Bir halda ki müqəddəs kitab onlara yön verməli olduğu halda, onların müqəddəs kitabı yanlış mənalandıraraq yönləndirməsini sərt pisləmişdir.
﴿ وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ﴾
“Kitab əhlinin bir dəstəsi kitabı oxuyan zaman siz onların oxuduqlarının səmavi kitabdan olduğunu güman edəsiniz deyə dillərini fırladır, halbuki (onların oxuduğu) Allahın kitabından deyil. Onlar: “O(xuduqlarımız) Allah tərəfindəndir”, – deyirlər, halbuki o, Allah tərəfindən deyil və bilə-bilə Allaha yalan isnad edirlər”.
Bu, Qurani-Kərimi öz şəxsi istəklərinə və hədəflərinə uyğun olaraq təfsir edənlərə də aiddir. Belə insanlar Tövratı, yaxud Quranı deyil, öz istək və pis əməllərini imam və öndər seçmişdir. Deməli, Quran və Tövrat imam olmalı olduğu halda, onlar müqəddəs kitablara arxa çevirərək öz mənfəətlərini izləmiş və öndər seçmişdir. İkincisi, Quran bir sıra kitablar üçün də imam terminini işlədib. Qurani-Kərimin ayələrində imam kəlməsi “lövhi-məhfuz” mənasında da işlədilmişdir:
﴿ وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ ﴾
“Biz hər şeyi aydın rəhbərdə sadalamışıq”.
Ayədə buyurulur ki, lövhi-məhfuzda insanın bütün həyatı haqda məlumat vardır. Arada səbəb-nəticə bağlılığı olmasa da, bir növ, sanki insan həyatı o yazıları təqib edir. Bu da, bir növ, imam-öndər mənası daşıyır.
Quranda insanlar haqda da imam kəlməsi işlədilib. İstər müsbət əməlli insanlar, istərsə də mənfi əməlli insanlar barəsində bu kəlmə işlənib. Bu ayələrə diqqət edək:
Saleh peyğəmbərlər Quranda imam adlanıb:
﴿ وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا ﴾
“Onları Bizim əmrimizlə (insanları) doğru yola yönəldən rəhbərlər etdik”.
Yaxud pis əməlli küfr başçıları haqda da imam kəlməsi işlədilib.
﴿ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ ﴾
“Onda küfr başçıları ilə vuruşun”. Burada imam mənfi mənada işlənir.
Həmçinin Quranda bu kəlmə həm hidayət, həm də zəlalət imamlarına, rəhbərlərinə də aid olunur və buyurulur:
﴿ يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ ﴾
“O gün insanların hər bir dəstəsini öz rəhbəri ilə çağıracağıq”.
Bu ayə sübutdur ki, hər insanın imamı vardır. Hər zaman Allah tərəfindən bir pak imam olmalıdır. Burada imam insan mənasında işlənib. Qeyd edək ki, Qurani-Kərimdə “imam” sözü müxtəlif mənalarda on iki dəfə işlədilmişdir. Biz, sadəcə, bəzilərinə işarə etdik.
Allah-taala həzrət İbrahimə (ə) buyurur: “Mən səni insanlara imam təyin etdim”. Burada “imam”dan məqsəd nədir? Bəzi alimlər deyirlər ki, məqsəd həzrət İbrahimi (ə) nəbi (peyğəmbər) təyin etməkdir. Yəni Allahın bu kəlmədəki məqsədi belədir: “Mən səni imtahana çəkdim, indi səni nəbi təyin edirəm”. Onların fikrinə görə, imamdan məqsəd burada lüğəvi mənadır. Lüğətdə imam, yəni öndər və rəhbər, peyğəmbər də lüğəvi baxımdan, bir növ, imamdır. Beləliklə, onların nəzərinə əsasən, Allah-taala sınağa çəkdikdən sonra İbrahimi lüğəvi mənada “imam-öndər”, yəni peyğəmbər seçmişdir.
Əslində, bu, düzgün nəzəriyyə deyildir. Çünki sınağa çəkilən zaman artıq həzrət İbrahim (ə) peyğəmbər idi. O, peyğəmbər olduğu halda imtahana çəkildi. Həzrət İbrahim (ə) peyğəmbər olduğu halda onu imtahan edib və yenidən peyğəmbər etməyin mənası yoxdur. Deməli, burada imam təyin etməkdən məqsəd nəbi və peyğəmbər məqamına seçmək ola bilməz. Burada imam xüsusi bir məna daşımalıdır.

Dərsin xülasəsi
Ümumi imamlıq, yəni hər bir zamanda insanlar arasında Allah-taala tərəfindən mütləq bir imam və rəhbərin təyin edilməsidir; bu, istər peyğəmbərlik, istərsə də yalnız imamət məqamına malik olan şəxsə aiddir.
Xüsusi imamlıq isə bir ilahi rəhbərlik məqamı olaraq İslam peyğəmbərindən sonra onun canişininə aiddir.
Quranda imtahana çəkmək Allahın bilməməyi mənasında deyil. Allah hər şeydən agahdır, özü də öncədən. Quranda imtahanın mənası budur ki, insan üzə çıxsın, cilvələnsin, onun mənfi, yaxud müsbət potensialı ixtiyarı ilə zahir olsun.
İnsanın əməli cənnəti və cəhənnəmi tənzimləyir. Cəhənnəm mövcud olduğu üçün insanları oradakı oda atmırlar. Belə deyil ki, hal-hazırda mövcud bir cəhənnəm var və Allah-taala kimin cəhənnəm əhli olduğunu bildiyi üçün onu yollamalıdır. Xeyr, əməl zühur etməsə, cəhənnəm də yoxdur.
İnsan iki simada imtahan olunur:
1) Zəngin olduğu zaman;
2) Yoxsul olduğu vaxt.
Allahın verdiyi nemətlə varlı olmaq bu imtahanın bir təzahürüdür. İmtahanın digər bir siması da insanın ruzisini və nemətlərini azaltmaqdır.
Quranda hər iki simaya nümunələr var. Həzrət Əyyub (ə) yoxsulluq simasında imtahan olundu, həzrət Süleyman (ə) zənginliklə sınandı. İkisi də imtahana çəkildi. Əyyub peyğəmbərin (ə) səbri, Süleyman peyğəmbərin (ə) qədirdanlıq və şükrü – hər ikisi də dözümlülük simvoludur.
Həzrət İbrahimə verilən imamlığın iki mənası var: Bir lüğəvi, bir də termin kimi mənası. İmamın lüğəvi mənası “öndər”dir. Yəni “izlənilən”, “ardınca gedilən”. Bir də imamın terminoloji mənası vardır.
Quranda imam müxtəlif məqamlarda işlənib: kitab, yol, lövhi-məhfuz, pis əməlli küfr başçıları, saleh rəhbərlər və s.